Leczenie nieswoistych chorób zapalnych jelit – jakie są metody?
Nieswoiste zapalenia jelit (ang. inflammatory bowel disease, IBD) to przewlekłe choroby, w których przewód pokarmowy pozostaje w stanie nawracającego zapalenia. Do tej grupy zalicza się przede wszystkim chorobę Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Szacuje się, że na nieswoiste choroby zapalne jelit cierpi ponad 6,8 mln osób na świecie, a zachorować można w każdym wieku, także w dzieciństwie.
Przyczyny nie są do końca poznane. Stan zapalny wynika z zaburzeń układu odpornościowego, a wśród czynników ryzyka zachorowania wymienia się czynniki genetyczne, mikrobiotę jelitową i czynniki środowiskowe. Znaczenie ma palenie tytoniu, a także dieta bogata w żywność wysoko przetworzoną, która może zwiększać ryzyko zachorowania. Choroba Leśniowskiego-Crohna może dotyczyć całej długości przewodu pokarmowego, od jamy ustnej po okolice odbytu, gdzie pojawiają się zmiany okołoodbytnicze, w tym przetoki okołoodbytnicze. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego obejmuje błonę śluzową jelita grubego, a zmiany mają charakter ciągły.
Od pierwszych objawów NZJ do rozpoznania
Leczenie zawsze poprzedza dokładna diagnostyka. Nasilenie objawów zmienia się w okresach zaostrzeń i remisji, a u części osób wymaga pilnej interwencji medycznej. Same dolegliwości nie wystarczą do postawienia diagnozy, bo podobne objawy daje wiele innych schorzeń.
Według dostępnych danych typowe objawy nieswoistego zapalenia jelit to:
- przewlekła biegunka, luźne stolce i zmiana konsystencji stolca, często z obecnością śluzu lub krwi (biegunka dotyczy około 70% chorych, krew w stolcu 30-40%),
- bóle brzucha, zgłaszane przez 60-80% pacjentów,
- przewlekłe zmęczenie, obecne u około połowy osób chorych,
- utrata masy ciała, dotycząca około 40% pacjentów, a u dzieci także zahamowanie wzrastania.
Część chorych ma również objawy pozajelitowe, czyli zmiany skórne (np. rumień guzowaty), bóle stawów, zapalenie błony naczyniowej oka lub zapalenie nadtwardówki. W diagnostyce wykorzystuje się badania krwi oceniające stan zapalny oraz badania kału, które pozwalają wykluczyć m.in. infekcje i choroby pasożytnicze, ponieważ one również wywołują objawy jelitowe.
W dalszej kolejności wykonuje się kolonoskopię z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego, uzupełnianą badaniami obrazowymi, takimi jak USG jamy brzusznej i rezonans magnetyczny. Wyniki badań endoskopowych i obrazowych pozwalają ocenić, jak daleko sięga stan zapalny.
Jakie metody leczenia stosuje się w IBD?
Na obecnym etapie wiedzy IBD traktuje się jako przewlekłe choroby, których nie da się całkowicie wyleczyć. Podstawą jest więc leczenie celem uzyskania i utrzymania remisji, czyli zmniejszenia stanu zapalnego, wygojenia błony śluzowej oraz łagodzenia objawów utrudniających codzienne funkcjonowanie osobom żyjącym z tymi chorobami. Plan terapii dobiera się indywidualnie, zależnie od rodzaju choroby, jej zasięgu i aktywności.
W leczeniu farmakologicznym IBD stosuje się między innymi:
- Aminosalicylany – leki przeciwzapalne wykorzystywane głównie we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego.
- Glikokortykosteroidy – po które sięga się w razie zaostrzenia lub braku reakcji na aminosalicylany, zwykle na krótki czas.
- Leki immunosupresyjne – pomagające utrzymać remisję i ograniczyć potrzebę stosowania sterydów.
- Leki biologiczne oraz leki drobnocząsteczkowe – leczenie biologiczne jest przeznaczone przede wszystkim dla osób z umiarkowaną i ciężką postacią choroby.
Leczenie chirurgiczne rozważa się w ciężkich przypadkach, przy groźnych powikłaniach lub braku odpowiedzi na farmakoterapię. Częściej dotyczy ono osób z chorobą Leśniowskiego-Crohna niż z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego. Według analiz badań populacyjnych w ciągu 10 lat od rozpoznania operację przechodzi około 16% chorych z WZJG i blisko połowa chorych z ChLC, przy czym w kolejnych dekadach odsetek ten wyraźnie spadał.
Istotną rolę odgrywa też dieta, choć nie ma jednego modelu żywienia dla wszystkich chorych. Część osób gorzej toleruje produkty mleczne, dlatego jadłospis dobiera się indywidualnie. W chorobie Leśniowskiego-Crohna, zwłaszcza u dzieci, stosuje się czasem dietę CDED, która trwa 12 tygodni i łączy wybrane produkty z żywieniem medycznym. Jako korzystną dla wielu chorych wskazuje się także dietę śródziemnomorską, a probiotyki mogą pomóc w części przypadków. Każdą zmianę diety warto omówić z lekarzem lub dietetykiem.
Leczenie IBD zwykle prowadzi się stopniowo, a ocena skuteczności każdego etapu trwa tygodnie lub miesiące. U części pacjentów kolejne linie terapii nie przynoszą trwałej poprawy albo z czasem przestają działać. Właśnie dla tych osób badania kliniczne mogą otworzyć nowe możliwości.
Czym są badania kliniczne i jaką rolę odgrywają w leczeniu IBD?
Badanie kliniczne to zaplanowany projekt naukowy z udziałem pacjentów, którego celem jest ocena bezpieczeństwa i skuteczności nowego leku lub nowej postaci znanej substancji. Każde realizuje się według zatwierdzonego wcześniej planu, a stan zdrowia uczestników jest stale monitorowany. Zanim badanie się rozpocznie, jego założenia ocenia niezależna komisja, która sprawdza m.in., czy dba się w nim o bezpieczeństwo i prawa uczestników. Przejście do kolejnego etapu jest możliwe dopiero wtedy, gdy wyniki poprzedniego potwierdzą bezpieczeństwo leku.
Badania prowadzi się w kolejnych fazach:
- faza I – ocena bezpieczeństwa i sposobu działania leku w organizmie, zwykle w małej grupie osób,
- faza II – wstępna ocena skuteczności i dobór dawki u pacjentów z daną chorobą,
- faza III – porównanie nowej terapii z leczeniem standardowym lub placebo w dużej grupie chorych,
- faza IV – obserwacja leku już dostępnego w praktyce.
W IBD badania kliniczne mają szczególne znaczenie, ponieważ część chorych nie odpowiada na dostępne leczenie lub traci odpowiedź po pewnym czasie. Większość stosowanych dziś leków biologicznych przeszła wcześniej tę samą ścieżkę i to dzięki niej pacjenci zyskali nowe opcje terapii. Obecnie ocenia się m.in. cząsteczki działające na nowe szlaki zapalne, doustne terapie celowane oraz wygodniejsze postacie znanych leków.
Szansa na szybszy dostęp do skutecznej terapii
Droga nowego leku od pierwszych badań do codziennej praktyki trwa zwykle wiele lat. Po zakończeniu badań lek musi jeszcze zostać zarejestrowany i stać się dostępny w ramach standardowego leczenia. Udział w badaniu klinicznym daje szansę skorzystania z takiej terapii znacznie wcześniej.
Czas ma w IBD znaczenie. Przewlekły stan zapalny utrzymujący się przez dłuższy okres może prowadzić do trwałych zmian w jelicie. Dotyczy to zwłaszcza leczenia choroby Leśniowskiego-Crohna, w której wczesna kontrola zapalenia może spowolnić rozwój choroby i zmniejszyć ryzyko zwężeń oraz przetok. Dla osób, które wypróbowały już część standardowych opcji, badanie kliniczne może być drogą do szybszego znalezienia skutecznej terapii, bez wieloletniego oczekiwania na nowe leki.
Dodatkową wartością jest dokładna ocena choroby na starcie. Badania wykonywane przy kwalifikacji pokazują aktualny stan jelita, co pomaga zaplanować dalsze leczenie niezależnie od tego, czy pacjent ostatecznie weźmie udział w programie.
Kiedy warto rozważyć udział w badaniu klinicznym?
Udział w badaniu jest jedną z opcji dla osób z potwierdzonym rozpoznaniem. Każde badanie ma własne kryteria włączenia, dotyczące m.in. wieku, aktywności choroby i dotychczas przyjmowanych leków. Rozmowę o takiej możliwości warto podjąć wcześnie, gdy pojawiają się pierwsze sygnały, że obecna terapia nie wystarcza.
O udziale warto porozmawiać z gastroenterologiem, gdy:
- leczenie standardowe daje niewystarczającą poprawę, dolegliwości wracają lub efekt terapii słabnie,
- dostępne leki o określonym mechanizmie działania zostały już wypróbowane bez zadowalającego rezultatu,
- pojawiają się działania niepożądane, które utrudniają kontynuację terapii,
- choroba ma umiarkowaną lub ciężką aktywność mimo leczenia,
- remisję udaje się utrzymać tylko przy stałym stosowaniu sterydów.
Programy badawcze dotyczą zarówno wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, jak i osób żyjących z chorobą Leśniowskiego-Crohna. Obejmują różne etapy choroby, od postaci łagodnej po ciężką, dlatego wiele osób może znaleźć program dopasowany do swojej sytuacji. Zgłoszenie nie zobowiązuje do udziału, a etap kwalifikacji pozwala zwykle wykonać aktualną diagnostykę. Decyzję najlepiej podjąć po rozmowie z lekarzem prowadzącym, bez samodzielnego odstawiania dotychczasowych leków.
Jak wygląda udział pacjenta w badaniu klinicznym?
Przebieg udziału opisuje protokół badania, czyli dokument przygotowany przed jego rozpoczęciem. Pacjent zna z góry harmonogram wizyt, rodzaj badań i czas trwania obserwacji.
Szczegóły różnią się między programami, jednak większość z nich przebiega według podobnego schematu:
- Zgłoszenie i wstępna kwalifikacja – rozmowa z koordynatorem i ocena dokumentacji medycznej.
- Świadoma zgoda – pacjent otrzymuje pisemną informację o celach, procedurach, możliwych korzyściach i ryzyku, ma czas na pytania i dopiero potem podpisuje zgodę.
- Badania przesiewowe – zwykle badania krwi i kału, endoskopia, czasem USG jamy brzusznej, które potwierdzają, czy spełnione są kryteria.
- Okres leczenia – podawanie badanego leku według protokołu, w formie tabletek, zastrzyków podskórnych lub wlewów.
- Wizyty kontrolne i obserwacja – ocena objawów, wyników badań i samopoczucia, także po zakończeniu podawania leku.
Od zgłoszenia do rozpoczęcia leczenia mija zwykle kilka tygodni. W trakcie udziału wizyty odbywają się regularnie, dzięki czemu lekarz szybko widzi, jak organizm reaguje na terapię. Jeśli efekt jest niewystarczający, można zakończyć udział i wrócić do innej formy leczenia. Wiele badań ma też fazę przedłużoną, w której osoby z dobrą odpowiedzią mogą kontynuować przyjmowanie badanego leku.
W części badań stosuje się randomizację, czyli losowy przydział do grup, a czasem porównanie z placebo. Uczestnik może zrezygnować w każdej chwili, bez podawania przyczyny i bez wpływu na dalsze leczenie. Udział jest bezpłatny, a część badań przewiduje zwrot kosztów dojazdu.
Przez cały czas trwania badania pacjent ma stały kontakt z lekarzem i koordynatorem, do których może zwrócić się z pytaniami lub w razie pogorszenia samopoczucia. Dane medyczne uczestników są chronione i wykorzystywane w formie zakodowanej. Na wizytę kwalifikacyjną można przyjść z bliską osobą, a decyzji nie trzeba podejmować od razu. Po zakończeniu udziału lekarz omawia z pacjentem dalszy plan leczenia, tak aby zachować ciągłość opieki.
Jakie korzyści i ograniczenia wiążą się z udziałem w badaniach klinicznych IBD?
Decyzja o udziale w badaniu klinicznym często pojawia się w momencie, gdy pacjent ma za sobą kilka etapów leczenia i szuka kolejnej drogi. W takiej sytuacji warto wiedzieć, że badanie kliniczne to proces ściśle zaplanowany i prowadzony pod stałą kontrolą lekarzy. Dla wielu pacjentów z IBD to sposób na aktywne poszukiwanie lepszego leczenia, z dostępem do nowych możliwości i stałej opieki specjalistów.
Najczęściej wymieniane korzyści to:
- szansa na wcześniejsze skorzystanie z nowoczesnej terapii,
- dostęp do leków o innym mechanizmie działania niż dotychczas stosowane,
- regularne wizyty i dokładne monitorowanie stanu zdrowia,
- stały kontakt z zespołem badawczym i szybka reakcja w razie niepokojących objawów,
- bezpłatne leczenie oraz badania wykonywane w ramach protokołu,
- wkład w rozwój wiedzy, z którego skorzystają kolejni chorzy.
Jak każde leczenie, udział w badaniu wymaga też świadomej decyzji. Dobrze znać zasady obowiązujące uczestników, aby nic nie było zaskoczeniem. Lekarz omawia je szczegółowo podczas kwalifikacji.
Warto wiedzieć, że:
- odpowiedź na badany lek różni się u poszczególnych osób,
- w części badań możliwy jest przydział do grupy placebo, przy czym protokoły przewidują zwykle leczenie ratunkowe w razie pogorszenia,
- nowy lek może dawać działania niepożądane, dlatego uczestnicy są pod stałą kontrolą,
- udział wiąże się z większą liczbą wizyt i badań,
- uczestnik jest objęty ubezpieczeniem, a udział można zakończyć w dowolnym momencie.
Badanie kliniczne nie zastępuje stałej opieki gastroenterologa, lecz może być jej wartościowym uzupełnieniem. Jeśli dotychczasowe leczenie nie przynosi oczekiwanych efektów, warto zapytać lekarza, czy taki program może być rozwiązaniem w Twojej sytuacji.
Przed podjęciem decyzji warto przygotować listę pytań do zespołu badawczego, np. o czas trwania badania, częstotliwość wizyt, sposób podawania leku i to, co dzieje się po zakończeniu programu. Rozmowa z koordynatorem pozwala spokojnie ocenić, czy udział da się pogodzić z codziennymi obowiązkami i dotychczasowym planem leczenia. Dla wielu osób z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit to krok, który daje szansę na lepszą kontrolę choroby i powrót do bardziej komfortowego życia.
Źródła:
GBD 2017 Inflammatory Bowel Disease Collaborators, The global, regional, and national burden of inflammatory bowel disease in 195 countries and territories, 1990-2017: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2017 (2019)
Eder, Guidelines for the management of ulcerative colitis. Recommendations of the Polish Society of Gastroenterology and the Polish National Consultant in Gastroenterology (2023)
Łodyga, Guidelines for the management of patients with Crohn’s disease. Recommendations of the Polish Society of Gastroenterology and the Polish National Consultant in Gastroenterology (2021)
Frolkis, Risk of surgery for inflammatory bowel diseases has decreased over time: a systematic review and meta-analysis of population-based studies (2013)
Rogler, Extraintestinal manifestations of inflammatory bowel disease: current concepts, treatment, and implications for disease management (2021)
Narula, Association of ultra-processed food intake with risk of inflammatory bowel disease: prospective cohort study (2021)
Levine, Crohn’s disease exclusion diet plus partial enteral nutrition induces sustained remission in a randomized controlled trial (2019)
Mańkowska-Wierzbicka, Dieta eliminacyjna w chorobie Leśniowskiego-Crohna – nowa metoda leczenia żywieniowego dzieci i dorosłych (2024)
Fiorino, Prevalence of bowel damage assessed by cross-sectional imaging in early Crohn’s disease and its impact on disease outcome (2017)
