Fazy badań klinicznych – co oznaczają I, II, III i IV faza

Badanie kliniczne – czym jest i w jakim celu się je przeprowadza?

Badanie kliniczne to kontrolowane badanie naukowe z udziałem ludzi, w którym ocenia się działanie nowej substancji czynnej, nowej postaci leku albo nowego sposobu leczenia. Zanim do niego dojdzie, przyszły lek przechodzi wieloletnie badania laboratoryjne i przedkliniczne. Dopiero gdy dane z tych etapów są obiecujące, sponsor może wystąpić o zgodę na rozpoczęcie badań u ludzi. Celem badań klinicznych jest potwierdzenie skuteczności i bezpieczeństwa terapii, a także poszerzenie wiedzy o tym, jak organizm reaguje na badany produkt.

W Polsce badania kliniczne prowadzone z użyciem produktów leczniczych podlegają ustawie o badaniach klinicznych produktów leczniczych stosowanych u ludzi oraz unijnemu rozporządzeniu w tej sprawie. Każde badanie wymaga pozwolenia Prezesa Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych oraz pozytywnej oceny etycznej komisji bioetycznej. Wszystkie ośrodki i badacze muszą działać zgodnie z Dobrą Praktyką Kliniczną (GCP), czyli międzynarodowym standardem etycznym i naukowym. Odrębne zasady obowiązują przy ocenie wyrobów medycznych, a jeszcze inne przy suplementach i żywności, które nie przechodzą takiej ścieżki jak leki.

Udział w badaniu klinicznym jest zawsze dobrowolny. Przed przystąpieniem do niego uczestnik otrzymuje pisemną informację o celu badania, procedurach, możliwych korzyściach i ryzyku, a następnie wyraża świadomą zgodę. Uczestnicy muszą też spełniać kryteria włączenia określone w protokole, na przykład dotyczące wieku, rozpoznania czy wcześniejszego leczenia.

Standardowo badania przebiegają w następujące fazy:

1. Faza 0 lub badania wstępne, rzadziej stosowane, z mikrodawkami leku.
2. Faza I, w której ocenia się bezpieczeństwo i tolerancję.
3. Faza II, nastawiona na pierwszą ocenę skuteczności i dobór dawki.
4. Faza III, czyli duże badania przed rejestracją produktu leczniczego.
5. Faza IV, prowadzona po dopuszczeniu leku do obrotu.

Różne fazy różnią się liczbą uczestników, czasem trwania i rodzajem zbieranych danych. Przejście do kolejnego etapu nie jest automatyczne, bo zależy od wyników poprzedniego. Zgodę na udział można wycofać w dowolnym momencie, bez podawania przyczyny i bez wpływu na dalsze leczenie. Badany produkt i procedury wynikające z protokołu są dla uczestnika bezpłatne, a stan zdrowia jest regularnie kontrolowany przez wykwalifikowany zespół badawczy.

I faza badań klinicznych – jak ocenia się bezpieczeństwo nowego leku?

Pierwsza faza to moment, w którym nowa cząsteczka po raz pierwszy trafia do organizmu człowieka. Badania fazy I prowadzi się na niewielkiej liczbie uczestników, zwykle od 20 do 100 osób. Najczęściej są to osoby zdrowe, ale w onkologii i przy innych terapiach o dużej toksyczności udział biorą od razu chorzy, dla których badany lek może być realną szansą. Głównym celem tego etapu nie jest jeszcze leczenie, ale sprawdzenie, czy substancja jest dobrze tolerowana.

Badacze obserwują, jak lek się wchłania, jak rozkłada się w tkankach, w jaki sposób jest metabolizowany i wydalany. Dawki zwiększa się stopniowo, często w kolejnych małych grupach, aby ustalić zakres, w którym nie pojawiają się poważne działania niepożądane. Faza I zwykle trwa kilka miesięcy. Uczestnicy są bardzo ściśle monitorowani, a część badań wymaga kilkudniowego pobytu w ośrodku.

Z danych amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków (FDA) wynika, że około 70% leków przechodzi z tej fazy do fazy II. Pozostałe odpadają z powodu zbyt dużej toksyczności lub niekorzystnych właściwości farmakologicznych. Taki odsiew jest naturalnym elementem rozwoju leków i jednym z mechanizmów chroniących przyszłych pacjentów. Wyniki z fazy I dostarczają podstawowych informacji potrzebnych do zaplanowania kolejnego etapu.

II faza badań klinicznych – jak sprawdza się skuteczność i dobiera dawkowanie?

Celem badań fazy II jest odpowiedź na pytanie, czy lek w ogóle działa u osób cierpiących na określone schorzenie. Bierze w nich udział od kilkudziesięciu do kilkuset pacjentów z daną chorobą. Faza II trwa zazwyczaj od kilku miesięcy do dwóch lat. To etap, na którym po raz pierwszy można ocenić efekt terapeutyczny, a jednocześnie zebrać większą ilość danych o bezpieczeństwie.

Ważnym zadaniem tej fazy jest ustalenie dawki terapeutycznej, czyli takiej, która daje możliwie dobry efekt przy akceptowalnym profilu działań niepożądanych. Często porównuje się kilka dawek między sobą lub z placebo. W celu ograniczenia wpływu oczekiwań uczestników i badaczy na wynik stosuje się randomizację, a niekiedy podwójnie ślepą próbę.

Do najważniejszych pytań, na które odpowiada faza II, należą:

• czy lek wywołuje oczekiwany efekt u chorych,
• jaka dawka i częstość podawania są najkorzystniejsze,
• jakie działania niepożądane pojawiają się przy dłuższym stosowaniu,
• czy warto przechodzić do kosztownych badań III fazy.

Według danych FDA do fazy III przechodzi mniej więcej co trzeci lek badany w fazie II. To właśnie tutaj najczęściej okazuje się, że obiecująca w laboratorium substancja nie daje wystarczającej skuteczności u ludzi. Taki wynik również ma wartość, bo zapobiega narażaniu dużych grup pacjentów na nieskuteczne leczenie. Dane z fazy II pozwalają zaprojektować badanie, które ostatecznie potwierdzi lub wykluczy przydatność leku.

III faza badań klinicznych – na czym polega i ilu pacjentów bierze w niej udział?

Badania III fazy to największy i najbardziej wymagający etap przed rejestracją. Uczestniczy w nich zwykle od 300 do 3000 pacjentów, często w wielu ośrodkach i krajach jednocześnie. Mogą trwać nawet kilka lat, zwłaszcza w chorobach przewlekłych, gdzie liczy się efekt długofalowy. Ich celem jest potwierdzenie skuteczności w dużej populacji i dokładna ocena bezpieczeństwa.

Nowy lek porównuje się najczęściej ze standardowym leczeniem lub z placebo, jeśli jest to etycznie dopuszczalne. Pacjenci są losowo przydzielani do grup, a przebieg badania kontroluje niezależny zespół monitorujący dane. Dzięki dużej liczbie uczestników można wychwycić rzadsze działania niepożądane i sprawdzić, jak lek współdziała z innymi lekami przyjmowanymi przez chorych. W Polsce w takich badaniach uczestniczą między innymi osoby z chorobami przewodu pokarmowego, na przykład z chorobą refluksową.

Wyniki badań III fazy stanowią podstawę wniosku o dopuszczenie leku do obrotu. W Unii Europejskiej oceną zajmuje się Europejska Agencja Leków albo krajowe organy regulacyjne, w Polsce Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych. Według FDA tylko około 25-30% leków z tej fazy kończy proces rejestracją. Dla pacjenta udział w takim badaniu oznacza dostęp do nowych metod leczenia, zanim staną się powszechnie dostępne, ale też regularne wizyty, badania kontrolne i konieczność trzymania się zasad protokołu.

IV faza badań klinicznych – dlaczego badania prowadzi się również po rejestracji leku?

Rejestracja produktu leczniczego nie kończy obserwacji jego działania. Nawet kilka tysięcy pacjentów z fazy III to wciąż mniej niż populacja, która zacznie przyjmować lek po wprowadzeniu go do obrotu. W codziennej praktyce lek stosują osoby starsze, z wieloma chorobami, przyjmujące inne preparaty, które często były wykluczane z wcześniejszych etapów. Dlatego faza IV monitoruje długoterminowe bezpieczeństwo leku w dużej populacji, obejmującej kilka tysięcy osób i więcej.

Badania porejestracyjne mogą być prowadzone przez producenta na wniosek organów regulacyjnych albo z inicjatywy ośrodków akademickich. Ich zadania są dość zróżnicowane.

Do najważniejszych celów badań fazy IV należą:

• wykrywanie bardzo rzadkich lub późno występujących działań niepożądanych,
• ocena skuteczności w warunkach rzeczywistej praktyki,
• porównanie z innymi lekami stosowanymi w tym samym wskazaniu,
• poszukiwanie nowych zastosowań, które mogą prowadzić do rozszerzenia wskazań.

W szczególnych okolicznościach wyniki tej fazy prowadzą do zmiany zaleceń dotyczących dawkowania, dodania nowych ostrzeżeń, a wyjątkowo nawet do wycofania leku z obrotu. Równolegle działa system zgłaszania działań niepożądanych, do którego informacje mogą przekazywać zarówno lekarze, jak i sami pacjenci. Faza IV pokazuje, że wiedza o leku stale się rozwija także po jego dopuszczeniu. Jeśli rozważasz udział w badaniu klinicznym na dowolnym etapie, najlepiej omówić to z lekarzem prowadzącym, który oceni, czy spełniasz kryteria i czy taka forma leczenia jest dla Ciebie odpowiednia.

Źródła

1. Urbańska, Fazy badania klinicznego (2024)
2. Molenda, A. Busławski, D. Krówczyńska, D. Zierkiewicz, S. Manulik, P. Pobrotyn, M. Głowacka, The role and competences of the Supreme Bioethics Committee and local bioethics committees in the context of protecting the rights of clinical trial participants in Poland (2025)