Dlaczego dieta ma znaczenie przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego?
Utrzymujący się stan zapalny w przewodzie pokarmowym utrudnia wchłanianie składników pokarmowych i zwiększa zapotrzebowanie energetyczne. Do tego dochodzą restrykcje, które pacjenci wprowadzają sami z obawy przed objawami i to one często są prawdziwą przyczyną niedoborów żelaza, wapnia, białka czy kwasu foliowego.
Drugi mechanizm to mikrobiota jelitowa. Skład mikrobioty zależy między innymi od sposobu żywienia, a fermentacja błonnika prowadzi do powstawania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, w tym maślanu, który odżywia komórki nabłonka i wykazuje działanie przeciwzapalne. W jednym z badań większe spożycie warzyw i owoców wiązało się z mniejszą aktywnością WZJG ocenianą endoskopowo.
Co jeść podczas zaostrzenia?
W fazie zaostrzenia choroby dieta powinna być lekkostrawna, wysokobiałkowa i uboga w błonnik nierozpuszczalny. Restrykcje wprowadza się na czas rzutu, nie na stałe.
- Jedz 5–6 mniejszych posiłków dziennie, powoli i dokładnie przeżuwając.
- Warzywa i owoce gotuj, obieraj ze skórki, rozdrabniaj lub przecieraj — w tej formie są zwykle dobrze tolerowane.
- Wybieraj chude mięso, ryby, jajka gotowane na miękko, biały ryż, drobne kasze, ziemniaki, makaron.
- Ogranicz surowe warzywa, produkty pełnoziarniste, orzechy i pestki. Drobne nasiona z truskawek, malin czy pomidorów mogą drażnić zmienioną zapalnie śluzówkę.
- Unikaj potraw smażonych, tłustych mięs, ostrych przypraw i octu. Smak potraw powinien być łagodny — można dodawać świeże lub suszone zioła.
- Zrezygnuj z napojów gazowanych, alkoholu i nadmiaru cukru, który u wielu chorych nasila biegunkę i wzdęcia.
W zaostrzeniu często pojawia się przejściowa nietolerancja laktozy, bo stan zapalny upośledza wytwarzanie laktazy — enzymu odpowiedzialnego za jej rozkład. Wtedy mleko warto zastąpić produktami bezlaktozowymi albo fermentowanymi: jogurt naturalny, kefir i maślanka, które są zwykle lepiej tolerowane.
Dieta w remisji zapalenia jelita grubego WZJG
W okresie remisji dieta nie musi istotnie odbiegać od zasad żywienia osób zdrowych. Powinna być urozmaicona i dostosowana do indywidualnej tolerancji — a nie kopiowaniem restrykcji z rzutu choroby.
Zalecenia dietetyczne warto oprzeć na modelu przeciwzapalnym, zbliżonym do diety śródziemnomorskiej: warzywa, owoce, produkty zbożowe, nasion roślin strączkowych, tłuszcze roślinne i ryby. Chorym na WZJG zaleca się ograniczenie czerwonego i przetworzonego mięsa oraz produktów bogatych w nasycone kwasy tłuszczowe i tłuszcze trans. Korzystne jest natomiast regularne spożywanie tłustych ryb morskich dwa razy w tygodniu jako źródła kwasów tłuszczowych omega-3 — ale z ryb, a nie z suplementów, których stosowania w WZJG się nie zaleca.
Diety mocno eliminacyjne, w tym protokół autoimmunologiczny, opisywano dotąd głównie w analizach pojedynczych przypadków — to za mało, by zalecać je rutynowo. Jedyną dietą o potwierdzonym w badaniach klinicznych działaniu w WZJG pozostaje dieta eliminacyjna UCED, prowadzona pod nadzorem specjalisty.
Gluten i pszenica nie wymagają eliminacji, jeśli nie ma celiakii ani nadwrażliwości. Produkty mleczne również nie powinny być wykluczane bez powodu, bo są dobrym źródłem wapnia, a osoby z WZJG są bardziej narażone na osteoporozę.
Produkty zalecane i przeciwwskazane
| Grupa | Zalecane | Niezalecane |
| Zboża | pieczywo pszenne, drobne kasze, ryż, makaron; w remisji także pełnoziarniste | pieczywo cukiernicze, płatki z czekoladą i karmelem |
| Białko | drób, ryby, jaja, chude wędliny, w remisji nasiona roślin strączkowych | tłuste mięsa, parówki, kabanosy, mięso przetworzone |
| Nabiał | jogurt naturalny, kefir, maślanka, chudy twaróg | niepasteryzowane mleko i jego przetwory, sery pleśniowe i topione |
| Tłuszcze | oliwa, olej rzepakowy, olej lniany | olej palmowy i kokosowy, twarde margaryny, smalec |
| Warzywa i owoce | gotowane, pieczone, obrane; w remisji także świeże | owoce w syropie, warzywa w occie |
Osobna kategoria to dodatki do żywności. Warto ograniczyć maltodekstrynę, sztuczne substancje słodzące, karagen, karboksymetylocelulozę, polisorbat 80, dwutlenek tytanu, siarczyny oraz aromaty dymu wędzarniczego. Czytanie etykiet jest tu skuteczniejsze niż kolejna lista zakazanych warzyw.
Nawodnienie i elektrolity
Przy biegunce organizm traci nie tylko wodę, lecz także sód i potas. Zaleca się 1,5–2 litry płynów dziennie, a w okresie nasilonych biegunek nawet do 3 litrów — pite regularnie, małymi porcjami przez cały dzień, a nie kilka szklanek naraz.
Najlepszym wyborem jest woda niegazowana lub przegotowana, słabe napary herbat i kompoty bez dodatku cukru. Napojów gazowanych, energetyzujących, wód smakowych i nektarów lepiej unikać: są źródłem cukru, słodzików i konserwantów, które same mogą nasilać biegunkę. Przy dużych stratach lekarz może zalecić doustne płyny nawadniające. Rezygnacja z alkoholu ma tu podwójne uzasadnienie: sprzyja on krwawieniom i owrzodzeniom błony śluzowej, a także zwiększa ryzyko raka jelita grubego, na który chorzy na WZJG są bardziej narażeni.
Przykładowy jadłospis
Poniżej jeden przykładowy dzień z okresu zaostrzenia — jako ilustracja zasad, nie plan dla konkretnej osoby.
| Posiłek | Propozycja |
| Śniadanie | kasza manna na wodzie z pieczonym jabłkiem |
| II śniadanie | jogurt naturalny z rozgniecionym bananem |
| Obiad | gotowany dorsz, ziemniaki puree, marchew z wody |
| Podwieczorek | kisiel domowy, sucharki |
| Kolacja | krem z dyni z grzankami pszennymi |
W remisji ten sam dzień może zawierać pełnoziarniste pieczywo, świeże warzywa i strączki — jeśli są dobrze tolerowane.
Kiedy zgłosić się do gastroenterologa?
Dieta jest wsparciem, nie leczeniem. Konsultacji wymagają zwłaszcza:
- krew lub śluz w stolcu oraz nasilenie biegunki,
- wypróżnienia nocne, gorączka, niezamierzona utrata masy ciała,
- objawy niedokrwistości: osłabienie, bladość, duszność wysiłkowa,
- brak poprawy mimo dotychczasowego leczenia,
- objawy spoza jelit — bóle stawów, zmiany skórne, dolegliwości oczne.
Warto prowadzić dzienniczek żywieniowy i zabrać go na wizytę. Zapisuj, co jesz i jakie objawy jelitowe pojawiają się w ciągu kilku–kilkunastu godzin później — to najprostszy sposób, by odróżnić realną nietolerancję od przypadkowego skojarzenia.
Jeśli chorujesz na wrzodziejące zapalenie jelita grubego i nie masz pewności, czy Twój sposób żywienia jest właściwy, umów konsultację gastroenterologiczną. Lekarz oceni aktywność choroby i zaplanuje leczenie, a szczegółowy jadłospis najlepiej ustalić z dietetykiem.
Źródła:
N. Bator, Spożycie błonnika a przebieg wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (2020)., Data dostępu: 13.08.2026r.
P. Ihnatowicz, I. Piątkowska, K. Jędruch, M. Drywień, Efekty wdrożenia dietetycznego protokołu autoimmunologicznego u pacjenta z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego – analiza przypadku (2019), Hygeia Public Health, 54(1), 56-63., Data dostępu: 13.08.2026r.
M. Szczuko, N. Konecka, J. Kikut, W. Klimczyk, Sposób żywienia nastoletnich pacjentów chorych na wrzodziejące zapalenie jelita grubego, chorobę Leśniowskiego-Crohna i celiakię a morfologia krwi (2017), Pomeranian Journal of Life Sciences, 63(4)., Data dostępu: 13.08.2026r.
