Czym jest zaostrzenie NZJ?
Zaostrzenie, czyli rzut, to ponowne pojawienie się objawów aktywnej choroby u osoby, która pozostawała w remisji. U podłoża leży ten sam mechanizm co w całej grupie schorzeń: przewlekły stan zapalny w obrębie przewodu pokarmowego, który u osób z predyspozycją genetyczną podtrzymuje nieprawidłowa reakcja układu odpornościowego.
Nie ma jednej wspólnej przyczyny zaostrzeń dla wszystkich pacjentów. Wśród czynników wyzwalających najczęściej wymienia się infekcje jelitowe, przerwanie leczenia podtrzymującego, silny stres, przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych oraz zaburzenia składu mikrobioty jelitowej. Warto pamiętać, że część z tych czynników — zwłaszcza leki przeciwzapalne dostępne bez recepty — pacjent może kontrolować sam, w porozumieniu z lekarzem.
Objawy nawrotu nieswoistych chorób zapalnych jelit
Obraz zaostrzenia zależy od tego, która z chorób jest podstawą rozpoznania i który odcinek przewodu pokarmowego zajmuje.
| Cecha | Choroba Leśniowskiego-Crohna | Wrzodziejące zapalenie jelita grubego |
| Zasięg zmian | dowolny odcinek od jamy ustnej do odbytu, odcinkowo, przez całą grubość ściany | odbytnica i jelito grube, zmiany o charakterze ciągłym, w błonie śluzowej |
| Biegunka | przewlekła, często bez świeżej krwi | z domieszką krwi, śluzu lub ropy |
| Ból brzucha | zmienny, często po posiłkach, przy zajęciu jelita cienkiego | kurczowy, zwykle w dolnej lewej części brzucha |
| Objawy typowe | zmiany okołoodbytnicze: ropnie i przetoki, afty w jamie ustnej, zwężenia | parcia naglące, nietrzymanie stolca, krwawienie z dolnego odcinka przewodu pokarmowego |
Wspólne dla obu chorób są objawy ogólne: gorączka, osłabienie, brak apetytu i spadek masy ciała. U 30% pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego występują powikłania pozajelitowe, tj.: zapalenie stawów, zmiany skórne takie jak rumień guzowaty czy zapalenie błony naczyniowej oka. U dzieci i nastolatków sygnałem alarmowym bywa zahamowanie wzrastania i przyrostu masy ciała.
Jak potwierdza się aktywność choroby?
Same objawy nie wystarczą, bo podobny obraz może dawać infekcja jelitowa. Ocena obejmuje zwykle:
- badania laboratoryjne krwi: morfologię, CRP i OB, parametry gospodarki żelazem oraz elektrolity,
- kalprotektynę i laktoferynę w kale jako markery zmian zapalnych błony śluzowej,
- badania kału w kierunku zakażeń, przede wszystkim Clostridioides difficile,
- USG jamy brzusznej jako nieinwazyjną ocenę zasięgu i nasilenia zmian,
- badanie endoskopowe z pobraniem wycinków do badania histopatologicznego,
- badania obrazowe przy podejrzeniu powikłań: tomografię komputerową przy podejrzeniu perforacji lub niedrożności oraz rezonans magnetyczny w ocenie przetok i jelita cienkiego.
Prawidłowe wyniki badań laboratoryjnych nie wykluczają aktywnej choroby, dlatego lekarz zestawia je z objawami i dotychczasowym przebiegiem choroby.
Dlaczego leczenie przestaje działać?
Sformułowanie „leczenie przestało działać” obejmuje kilka odrębnych sytuacji, a od ich rozróżnienia zależy dalsze postępowanie:
- Steroidooporność — brak poprawy mimo leczenia glikokortykosteroidami.
- Steroidozależność — objawy wracają przy próbie zmniejszenia dawki lub odstawienia leku.
- Utrata odpowiedzi na dotychczasowe leczenie ukierunkowane molekularnie.
- Nieregularne przyjmowanie leków albo samodzielne odstawienie ich w okresie dobrego samopoczucia.
- Zakażenie imitujące zaostrzenie, zwłaszcza Clostridioides difficile.
- Przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, które mogą pogarszać przebieg choroby.
Osobno warto podkreślić, że glikokortykosteroidy służą wyłącznie indukcji remisji i nie są zalecane w leczeniu podtrzymującym. To właśnie systematyczność przewlekłego leczenia podtrzymującego w dużej mierze decyduje o tym, jak długo remisja się utrzyma.
Kolejną kwestią jest dieta. Wspiera leczenie, ale go nie zastępuje i sama nie wywoła remisji. Nie ma jednego uniwersalnego jadłospisu dla wszystkich chorych, bo zalecenia zależą od fazy choroby. W zaostrzeniu dieta jest zwykle łatwo strawna, niskotłuszczowa i uboga w błonnik nierozpuszczalny, a posiłki spożywa się 5-6 razy dziennie w małych porcjach. W remisji ograniczenia się zmniejszają, a dieta zbliża się do zasad zdrowego żywienia. Osobne zalecenia obowiązują przy chorobie Leśniowskiego-Crohna ze zwężeniami jelita oraz przy nietolerancji produktów mlecznych. Plan żywienia najlepiej ustalić z dietetykiem, we współpracy z gastroenterologiem.
Kiedy rozważa się leczenie biologiczne?
Gdy standardowe leczenie farmakologiczne — aminosalicylany, glikokortykosteroidy i leki immunosupresyjne — przestaje wystarczać, lekarz rozważa leczenie ukierunkowane molekularnie: leki biologiczne oraz leki małocząsteczkowe.
O kwalifikacji decyduje aktywność i zasięg zmian, dotychczasowy przebieg choroby i leczenia, obecność objawów pozajelitowych oraz choroby współistniejące. Przed rozpoczęciem terapii wykonuje się badania wykluczające aktywne zakażenia, w tym gruźlicę i wirusowe zapalenia wątroby, ponieważ leczenie immunosupresyjne zwiększa ryzyko infekcji.
Gdy farmakoterapia zawodzi lub pojawiają się powikłania, rozważa się leczenie chirurgiczne. W chorobie Leśniowskiego-Crohna zabiegi są ograniczone do zmienionych odcinków jelita, ponieważ operacja nie eliminuje choroby całkowicie.
Czy badania kliniczne są opcją?
Dla części pacjentów tak. Badanie kliniczne to ściśle monitorowany protokół oceniający nową terapię — nie jest gwarancją skuteczności ani zamiennikiem leczenia, którego pacjent aktualnie potrzebuje.
Udział jest w pełni dobrowolny, poprzedzony świadomą zgodą, a z badania można zrezygnować na każdym etapie. O możliwości uczestnictwa decydują kryteria włączenia i wyłączenia ustalone dla konkretnego protokołu. Temat warto poruszyć na wizycie u gastroenterologa, zwłaszcza gdy dotychczasowe leczenie nie daje trwałej kontroli nad chorobą.
Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?
Niektóre objawy wymagają pilnej oceny medycznej, a nie czekania na planową wizytę:
- liczne krwiste wypróżnienia z gorączką, przyspieszonym tętnem i osłabieniem,
- silny ból brzucha z rozdęciem, zatrzymanie gazów i stolca,
- nasilone krwawienie z przewodu pokarmowego,
- objawy odwodnienia lub znacznej niedokrwistości,
- bolesny obrzęk i wyciek treści w okolicy odbytu, mogące wskazywać na ropień lub przetokę.
Sytuacje te mogą oznaczać powikłania wymagające leczenia szpitalnego, w tym niedrożność, perforację jelita lub toksyczne rozdęcie okrężnicy.
Jeśli objawy wracają mimo leczenia albo nasilają się od kilku dni, umów konsultację gastroenterologiczną. Lekarz oceni aktywność choroby, wykluczy zakażenie i zdecyduje, czy potrzebna jest zmiana terapii.
Źródła:
W. Bartnik, Zakażenia i nieswoiste zapalenia jelit (2013), Gastroenterologia Kliniczna. Postępy i Standardy, 5(2-3), 55-61., Data dostępu: 19.08.2026r.
M. Gawron-Kiszka, M. Hartleb, Wrzodziejące zapalenie jelita grubego – jak rozpoznawać i leczyć według aktualnych wytycznych? (2023), Lekarz POZ, 9(2), 116-121., Data dostępu: 19.08.2026r.
M. Zwolińska-Wcisło, A. Ptak-Belowska, A. Targosz, K. Urbańczyk, P. Rozpondek, D. Galicka-Latała, T. Mach, Wpływ niesteroidowych leków przeciwzapalnych na przebieg wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (2009)., Data dostępu: 19.08.2026r.
