Czym jest i jakie są przyczyny zespołu jelita drażliwego?

Zespół jelita drażliwego (IBS, irritable bowel syndrome), zwany też zespołem jelita nadwrażliwego, to przewlekła choroba czynnościowa jelit. Oznacza to, że pomimo nawracających i dokuczliwych objawów ze strony przewodu pokarmowego, badania nie wykazują żadnych zmian organicznych – jelita wyglądają prawidłowo, nie ma stanu zapalnego ani zmian strukturalnych. To właśnie odróżnia IBS od chorób takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy choroba Leśniowskiego-Crohna.

Przyczyny zespołu jelita drażliwego są wieloczynnikowe i nie zostały do końca wyjaśnione. Najważniejszą rolę odgrywają zaburzenia osi mózgowo-jelitowej – czyli nieprawidłowa komunikacja między mózgiem a jelitami – oraz nadwrażliwość trzewna, polegająca na tym, że jelita reagują bólem na bodźce, które u zdrowej osoby nie wywołują żadnych dolegliwości. Istotnym elementem patogenezy IBS są też zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego oraz dysbioza mikrobioty jelitowej, czyli zachwianie równowagi między korzystnymi a szkodliwymi bakteriami w jelitach.

Wśród innych czynników wymienia się poinfekcyjny zespół jelita drażliwego, który rozwija się u 7–30% osób po przebytej infekcji przewodu pokarmowego z biegunką. Czynniki psychologiczne, takie jak przewlekły stres, zaburzenia lękowo-depresyjne czy traumatyczne przeżycia, mogą nasilać objawy lub przyczyniać się do rozwoju choroby. Znaczenie mają również predyspozycje genetyczne oraz nietolerancje pokarmowe – w Polsce nawet 20% dorosłych z IBS ma nietolerancję laktozy.

Jakie są objawy zespołu jelita drażliwego (IBS)?

Objawy IBS są różnorodne i mogą się zmieniać w czasie. Głównym i niezbędnym objawem do rozpoznania choroby jest nawracający ból brzucha pojawiający się co najmniej raz w tygodniu przez ostatnie trzy miesiące. Bóle mają niecharakterystyczną, zmienną lokalizację, najczęściej w podbrzuszu, i są związane z wypróżnianiem lub ze zmianą jego rytmu.

Poza bólem objawy zespołu jelita drażliwego obejmują zmiany rytmu wypróżnień i zmianę konsystencji stolca. W zależności od dominującego objawu wyróżnia się cztery postacie choroby: IBS-C z dominującym zaparciem, IBS-D z dominującą biegunką, IBS-M postać mieszaną oraz IBS-U postać niesklasyfikowaną.

Do najczęściej zgłaszanych objawów ze strony przewodu pokarmowego należą:

• uczucie niepełnego wypróżnienia i parcie na stolec
• wzdęcia brzucha i nadmierne oddawanie gazów
• uczucie pełności po posiłku
• obecność śluzu w stolcu
• naprzemienne biegunki i zaparcia

Pacjenci z IBS często zgłaszają też objawy spoza przewodu pokarmowego: bóle głowy i migrenę, przewlekłe zmęczenie, zaburzenia snu, zaburzenia nastroju oraz zaburzenia miesiączkowania u kobiet. Warto wiedzieć, że IBS jest chorobą przewlekłą, ale nie prowadzi do poważnych powikłań ani nie skraca życia.

Jak zdiagnozować zespół jelita drażliwego?

Diagnostyka zespołu jelita drażliwego opiera się przede wszystkim na dokładnie zebranym wywiadzie i badaniu fizykalnym. Rozpoznanie IBS stawia się zgodnie z aktualnymi Kryteriami Rzymskimi IV, według których niezbędny jest nawracający ból brzucha co najmniej raz w tygodniu przez ostatnie trzy miesiące, z pojawieniem się objawów co najmniej sześć miesięcy przed rozpoznaniem, któremu towarzyszą co najmniej dwie z następujących cech: związek z defekacją, zmiana częstości wypróżnień lub zmiana konsystencji stolca.

Badania laboratoryjne należy zlecać z rozwagą. Podstawowy panel obejmuje morfologię krwi, CRP i oznaczenie TSH. W biegunkowej postaci IBS wskazany jest też test przesiewowy w kierunku celiakii. Lekarz może zlecić badanie kału, test oddechowy w kierunku rozrostu bakteryjnego (SIBO) oraz oznaczenie kalprotektyny w stolcu. Kolonoskopia nie jest rutynowo wymagana u wszystkich pacjentów – wskazana jest przy objawach alarmujących, w niewyjaśnionej niedokrwistości z niedoboru żelaza, przy obciążeniu rodzinnym rakiem jelita grubego oraz u osób po 50. roku życia.

Ważnym elementem diagnostyki jest różnicowanie IBS z innymi chorobami o podobnym obrazie klinicznym: wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego, chorobą Leśniowskiego-Crohna, celiakią, chorobami tarczycy, chorobami pasożytniczymi i bakteryjnymi jelit oraz nowotworami.

Jak wyleczyć zespół jelita drażliwego – czy możliwe jest trwałe ustąpienie objawów?

Skuteczne leczenie zgagi to proces wielotorowy, który ma na celu nie tylko doraźne zniesienie pieczenia, Całkowite wyleczenie zespołu jelita drażliwego nie jest możliwe, ponieważ IBS to choroba przewlekła, w której objawy nawracają, niekiedy przez całe życie. Nie dysponujemy terapią przyczynową, a leczenie IBS ma charakter objawowy i powinno być zindywidualizowane.

Najważniejszym elementem leczenia jest budowanie dobrej relacji między pacjentem a lekarzem, edukacja chorego oraz zwiększenie aktywności fizycznej. Regularna aktywność fizyczna i walka ze stresem mają udowodniony korzystny wpływ na przebieg IBS. W leczeniu farmakologicznym stosuje się m.in. leki rozkurczowe, które łagodzą skurcze i ból brzucha.

Probiotyki mają udowodnioną skuteczność w łagodzeniu objawów IBS. Szczególnie dobrze przebadany jest szczep Lactobacillus plantarum 299v, który zmniejsza częstość i intensywność bólów brzucha oraz poprawia ogólne funkcjonowanie przewodu pokarmowego. W przypadku braku poprawy po standardowym leczeniu stosuje się trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne lub inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny, które wpływają zarówno na nastrój, jak i na motorykę jelit. W wybranych przypadkach pomocna jest też psychoterapia, w szczególności terapia poznawczo-behawioralna.

Dieta w przebiegu zespołu jelita drażliwego – czego nie jeść, aby złagodzić objawy?

Odpowiednia dieta jest jednym z kluczowych elementów kontrolowania przebiegu IBS. Nie istnieje jedna uniwersalna dieta dla wszystkich chorych – zalecenia powinny być dobierane indywidualnie, w oparciu o obserwację własną pacjenta. Najlepiej udokumentowaną interwencją dietetyczną w IBS jest dieta low-FODMAP, polegająca na ograniczeniu słabo wchłanialnych, łatwo fermentujących węglowodanów.

Produkty bogate w FODMAP, które najczęściej nasilają objawy, to:

• zboża pszenica i żyto
• nabiał:
  • mleko,
  • jogurty,
  • twarogi
  • inne produkty mleczne
• owoce:
  • jabłka,
  • gruszki,
  • arbuz,
  • śliwki
• warzywa:
  • cebula,
  • czosnek,
  • kapusta,
  • brukselka,
  • fasola,
  • brokuły,
  • kalafior
• produkty zawierające sorbitol, mannitol i ksylitol, w tym gumy do żucia i słodycze bez cukru
• napoje:
  • alkohol,
  • mocna kawa i herbata,
  • napoje gazowane

Warto odnotować, że dieta bezglutenowa nie jest rekomendowana w IBS, chyba że współistnieje potwierdzona celiakia. Podstawą leczenia postaci zaparciowej jest błonnik rozpuszczalny w postaci babki jajowatej lub babki płesznik – w przeciwieństwie do nierozpuszczalnego błonnika (otrębów), który może nasilać wzdęcia. Pomocne może być też prowadzenie dzienniczka żywieniowego, który pozwala zidentyfikować konkretne produkty nasilające objawy u danej osoby. Jednak wszelkie wątpliwości warto skonsultować ze specjalistą gastroenterologiem.